|
|
"Świat Druku" - miesięcznik
Archiwum
Rok 2004
Listopad
Wpływ światła na zmiany barw odbitek próbnych wykonywanych w różnych systemach cyfrowych i analogowy
|
|
Barwa to jeden z podstawowych atrybutów obrazu, który w przypadku produktów poligraficznych: plakatów, prospektów, książek, czasopism czy etykiet należy do najbardziej istotnych elementów oceny jakości. Dokładne i stabilne odwzorowanie barw w procesie drukowania jest zadaniem niezwykle ważnym. Ocena poziomu jego realizacji bywa często przedmiotem sporów pomiędzy zleceniodawcą i wykonawcą prac. Wzorcem barw w druku ustanawia się z reguły odbitkę próbną, tzw. odbitkę kontraktową, a niekiedy, szczególnie w przypadkach odtwarzania barw docelowych (spot colours) na opakowaniach, etykietach, drukach reklamowych – próbkę z wzornika, np. Pantone lub HKS. Pomiar barw i ich różnic daje możliwość obiektywnej oceny zgodności reprodukcji nakładowej z odbitką kontraktową. Dopuszczalna różnica barw coraz częściej staje się przedmiotem umowy pomiędzy zleceniodawcą i wykonawcą druków. W tych warunkach sprawą niezwykle ważną jest stabilność barw kontraktowej odbitki próbnej, jej niewrażliwość na wpływ różnych czynników zewnętrznych, w tym również na działanie światła.
|
Najdokładniejszym sposobem określania światłotrwałości jest ekspozycja próbek światłem słonecznym, bezpośrednio lub przez szybę, czyli w warunkach odpowiadających warunkom użytkowania druków w jasnym oświetleniu wewnętrznym. Taka metoda, tzn. próba w czasie rzeczywistym, jest stosowana w specjalistycznych laboratoriach zlokalizowanych na Florydzie i w Arizonie (USA) ze względu na szczególne warunki klimatyczne panujące na tych obszarach. Wiele firm w celu przeprowadzenia prób w warunkach ekstremalnych właśnie tam wysyła swoje produkty [1].
Test w świetle słonecznym pozwala uzyskiwać bardzo wiarygodne wyniki, ale jego wadą jest stosunkowo długi czas potrzebny do przeprowadzenia badań. Aby przyspieszyć tę procedurę, zaproponowano zastosowanie źródła promieniowania o rozkładzie spektralnym umożliwiającym otrzymywanie wyników bardzo zbieżnych z uzyskiwanymi metodą naturalną. Takim spektrum charakteryzuje się iluminant oznaczony symbolem D65, a fizyczną jego realizację w stopniu najbardziej zbliżonym do wzorca umożliwia lampa ksenonowa wyposażona w odpowiednie filtry UV [5].
W normach światłotrwałość druków jest określana jako odporność na światło barw pól zadrukowanych dowolną techniką na dowolnym podłożu, bez bezpośredniego wpływu czynników atmosferycznych. Z kolei światłotrwałość farb drukowych jest wyznaczana na drukach wykonanych w ściśle określonych warunkach, w urządzeniach umożliwiających naniesienie warstwy farby o określonej grubości na specjalny, przystosowany do tego celu papier próbny. Właściwym podłożem drukowym do wykonania znormalizowanej próbki druku zgodnie z normą DIN 16 519 T2 jest biały papier kredowany, światłotrwały, bezdrzewny i bez rozjaśniaczy, dwustronnie powlekany, występujący pod nazwą APCO II/II. [11].
Badania światłotrwałości druków według metodyki proponowanej w normach europejskich ISO [3,4] przeprowadza się podobnie do badań prowadzonych w przemyśle włókienniczym, wykorzystując do tego celu odpowiednie urządzenia wyposażone w lampy ksenonowe. Próba ta trwa znacznie krócej i daje wyniki w porównywalne do prób ze światłem dziennym. Metodyka badań opiera się na porównywaniu zmian barw badanej próbki ze zmianami barw naświetlanych w identycznych warunkach wzorców o znanej odporności. Jako wzorce skali odporności na światło stosuje się skalę wełnianą (WS). Wyniki, jakkolwiek mają charakter ilościowy i nadają się do porównań, nie pozwalają w łatwy sposób oszacować rzeczywistej światłotrwałości druków ze względu na to, że w warunkach naturalnych oddziaływanie różnych czynników na barwę ma charakter złożony i synergiczny [3].
Wiele firm stosuje własne metody prowadzenia przyspieszonych badań światłotrwałości w warunkach laboratoryjnych, które umożliwiają uzyskiwanie powtarzalnych wyników w krótkim czasie. Różne warunki ekspozycji stosowane w przeprowadzanych testach są w różnym stopniu zbliżone do warunków ekspozycji światłem słonecznym. Wraz z rozwojem nowych technologii stosowanie przyspieszonych badań zyskuje coraz większe znaczenie. Ze względu na zalety i wady każdej z metod istotne jest, aby indywidualnie podjąć decyzję, która z nich jest najbardziej odpowiednia do zastosowania w praktyce dla konkretnego wyrobu [1].
Cel i zakres badań
Ponieważ odbitkę próbną często ustanawia się tzw. odbitką kontraktową, stabilność jej barw i ich niewrażliwość między innymi na działanie światła od momentu rozpoczęcia realizacji zlecenia do chwili odbioru druków jest sprawą niezwykle istotną.
Wśród osób zajmujących się technologią poligraficzną krąży wiele obiegowych i niepotwierdzonych żadnymi badaniami opinii na temat światłotrwałości barw odbitek uzyskiwanych w poszczególnych systemach. Najczęściej można spotkać się z opiniami o wysokiej odporności na światło odbitek analogowych i niskiej światłotrwałości odbitek wykonywanych w systemach cyfrowych, szczególnie atramentowych (ink jet).
Celem przeprowadzonych badań było porównanie światłotrwałości barw odbitek wykonanych w różnych systemach, zarówno analogowych, jak i cyfrowych. Badaniom poddano następujące systemy wykonywania odbitek próbnych: Agfa Sherpa 54, Iris 4 Print 5030 Fx, Epson Stylus Color 3000, Epson Stylus Pro 7000, Epson Stylus Pro 9500, Digital Cromalin DuPont, Cromalin DuPont, Digital Matchprint 3M Imation, Matchprint 3M Imation.
Zakres badań obejmował przede wszystkim pomiary zmian barw pełnych pól pierwszorzędowych, ale także:
• ocenę charakteru zmian poszczególnych cech barw, tzn. ich jasności, nasycenia i odcienia
• określenie wielkości zmian barw drugorzędowych
• porównanie wielkości zmian barw pól w zależności od ich procentowego pokrycia rastrowego
• próbę określenia zbieżności skutków oddziaływania światła słonecznego i promieniowania źródła stosowanego w badaniach.
Ogólna metodyka badań zastosowana przy porównawczej ocenie światłotrwałości barw odbitek próbnych
Szeroki zakres badań wymagał ciągłego monitorowania zarówno wielkości, jak i charakteru zmian barw odbitek próbnych pod wpływem naświetlania. Do oceny światłotrwałości barw zastosowano więc metodę przyspieszoną, polegającą na wykonywaniu okresowych pomiarów spektrofotometrycznych współrzędnych barw i wyliczaniu ich różnic, a nie jedną z przedstawionych wcześniej metod wykorzystujących skale wełniane.
Do badań przygotowano obraz testowy składający się z pól o barwach pierwszorzędowych: cyjan, magenta, żółtej i czarnej, o pokryciu rastrowym: 100%; 90%; 80%; 70%; 60%; 50%; 40%; 30%; 20%; 10%, barw drugorzędowych: czerwonej, zielonej i niebieskiej, balansu szarości o zadanych ilościach C, M, Y oraz pól o wybranych barwach trzeciorzędowych.
Odbitki po wydrukowaniu przechowywano bez dostępu światła. Badania rozpoczynano od pomiaru współrzędnych L*, a* i b* barw pól kontrolnych, względem których wyliczano potem różnice barw według formuły DE*ab. Pomiary wykonywano spektrofotometrem Gretag SPM 100 II przy ustawieniach zgodnych z zaleceniami ISO, to znaczy: iluminant – D50, obserwator – 2o, bez filtru polaryzacyjnego.
Próbki eksponowano promieniowaniem bogatym w UV, wykorzystując do tego celu kopioramę wyposażoną w lampę metalohalogenową o mocy 2000 W. Naświetlanie prowadzono przez szybę kopioramy przy natężeniu oświetlenia około 8000 lx. W krótkich przerwach pomiędzy kolejnymi cyklami naświetleń wykonywano pomiary spektrofotometryczne pól barwnych i podłoża odbitek próbnych.
Na podstawie wstępnych badań ustalono odpowiednie, odmierzane przez ekspozymetr kopioramy, kolejne dawki promieniowania. Wielkość ekspozycji określano w jednostkach własnych urządzenia pomiarowego. Na tym etapie badań nie miało to istotnego znaczenia ze względu na ich głównie porównawczy charakter. Stwierdzono, że zależność zmiany barw od wielkości ekspozycji ma charakter logarytmiczny, stąd kolejne dawki promieniowania zwiększano od 50 do 500 jednostek. Próbki naświetlano do łącznej ekspozycji 4000 jednostek. Powyżej tej wartości każda kolejna dawka promieniowania nie powodowała już znaczących zmian barw pól kontrolnych testu.
Podczas prób wstępnych zaobserwowano również, że próbka, której płowienie zapoczątkowano działaniem światła, może zmieniać barwę nawet wtedy, gdy jest przechowywana w ciemności. Po naświetleniu odbitki wykonanej w systemie Digital Matchprint dawką promieniowania 200 jednostek badanie zostało przerwane, a próbkę przechowywano bez dostępu światła przez 7 dni. Okazało się, że w tym czasie nastąpiła zmiana barwy czarnej o około DE*ab = 2,5 i żółtej o około DE*ab = 1. Pod wpływem kolejnych dawek promieniowania barwa próbek stopniowo powracała do stanu przed przerwaniem badań, a końcowe wartości różnic barw dla koloru czarnego i żółtego okazały się mniejsze od różnic powstałych w czasie przechowywania bez dostępu światła. Ilustruje to rysunek 1, na którym krzywe płowienia barwy żółtej i czarnej mają maksimum przy wartości ekspozycji około 200 jednostek. Na podstawie tych wyników ustalono, że badania wszystkich próbek powinny być prowadzone w sposób ciągły, bez przerw pomiędzy kolejnymi naświetleniami.
Wyniki badań zmian barw pierwszorzędowych pól pełnych
Na rysunkach 2-10 przedstawiono krzywe płowienia barw pierwszorzędowych pól pełnych wszystkich badanych odbitek próbnych.
Analiza i porównanie krzywych płowienia pozwala na sformułowanie ocen przedstawionych poniżej.
Barwa cyjanowa we wszystkich badanych cyfrowych systemach wykonywania odbitek próbnych wykazuje, podobnie jak magenta, wyż-szą odporność na światło niż barwa żółta i czarna. Pola cyjanowe większości próbek zmieniły się nieznacznie, o wartość DE*ab poniżej 1,0, a w przypadku systemów Iris 4Print, Epson Stylus Pro 9500 i 7000 oraz Agfa Sherpa 54 zmiany te są minimalne, zdecydowanie poniżej DE*ab = 0,5. Z kolei w obu badanych analogowych systemach wykonywania odbitek próbnych, tzn. Cromalin i Matchprint, barwa cyjanowa charakteryzuje się mniejszą odpornością na światło niż pozostałe barwy. Najniższą światłotrwałość wykazała odbitka wykonana w systemie Cromalin. Powstałe różnice barwy były znacznie wyższe niż na pozostałych odbitkach, a ich wartość przekroczyła DE*ab = 2,5.
Barwa magenta wykazuje relatywnie wysoką światłotrwałość we wszystkich badanych systemach wykonywania odbitek próbnych. Różnice pomiędzy systemami są w tym przypadku nieznaczne, szczególnie w porównaniu z wahaniami innych barw pierwszorzędowych. Światłotrwałość nieco niższą od pozostałych barwa magenta wykazała na odbitkach Agfa Sherpa 54, Epson Stylus Pro 7000 i Cromalin. Tylko tam zmiany barw przekroczyły wartość DE*ab = 1.
Światłotrwałość barwy żółtej, oceniana na podstawie wartości liczbowych różnic barw obliczanych według formuły DE*ab, jest najniższa pośród wszystkich barw pierwszorzędowych. Na pięciu z dziewięciu badanych odbitek próbnych właśnie ta barwa pod wpływem naświetlania zmieniła się najbardziej. Wszystkie badane systemy można w tym przypadku podzielić na trzy grupy, to znaczy: systemy o niskiej (DE*ab większe od 6), średniej (6 większe od DE*ab większe od 1) i wysokiej (DE*ab mniejsze od 1) światłotrwałości barwy żółtej. Na odbitkach: Agfa Sherpa 54, Epson Stylus Color 3000 i Epson Stylus Pro 7000 zmiany barwy żółtej były znaczne, ich wartości przekraczały DE*ab = 6. Do drugiej grupy możemy zaliczyć odbitki z systemów Cromalin, Digital Cromalin i Iris. Najwyższą światłotrwałością barwy żółtej (DE*ab mniejsze od 1) charakteryzowały się odbitki: Digital Matchprint, Matchprint i Epson Stylus Pro 9500.
Światłotrwałość barwy czarnej w największym stopniu różnicuje wszystkie badane systemy wykonywania odbitek próbnych. Dotyczy to zarówno uzyskanych wartości DE*ab, jak i charakteru przebiegu poszczególnych krzywych płowienia. Na odbitkach wykonanych w systemach Cromalin i Digital Matchprint barwa czarna ma światłotrwałość najniższą spośród wszystkich barw pierwszorzędowych. Najwyższe jej zmiany uzyskano na odbitkach: Agfa Sherpa 54 (DE*ab » 4), Cromalin (DE*ab » 3,7) i Epson Stylus Pro 7000 (DE*ab » 3). Mniejszą, ale również znaczną zmianę, zaobserwowano na odbitce wykonanej w systemie Digital Matchprint – DE*ab » 2,0. Na odbitce Epson Stylus Color 3000 wartość DE*ab przekroczyła 1,0, a na pozostałych zmiany barwy czarnej spowodowane działaniem światła były jeszcze mniejsze. Największą światłotrwałością barwy czarnej charakteryzowała się odbitka Epson Stylus Pro 9500, a następnie kolejno: Iris, Digital Cromalin i Matchprint. Przebieg krzywych płowienia odbitek wykonanych w systemach Cromalin i Digital Matchprint jest zbliżony do prostoliniowego, w odróżnieniu od logarytmicznego charakteru krzywych dla odbitek Agfa Sherpa i Epson Stylus Pro 7000.
Przestawiony na rys. 11 diagram słupkowy umożliwia porównanie wielkości zmian barw pierwszorzędowych pól pełnych na odbitkach wykonanych we wszystkich badanych systemach po ekspozycji 4000 jednostek.
W tabeli 1 uszeregowano badane odbitki próbne według wielkości zmian poszczególnych barw pierwszorzędowych, poczynając od próbek wykazujących zmiany najmniejsze.
Podsumowując wyniki badań zmian barw pierwszorzędowych pól pełnych można stwierdzić, że:
• najbardziej odporna na działanie światła okazała się odbitka wykonana w systemie Epson Stylus Pro 9500; zmiany barw były minimalne, największa – dla magenty – wynosiła DE*ab » 0,5
• wysoką światłotrwałością charakteryzują się odbitki wykonane w systemach Iris i Digital Cromalin; tylko barwa żółta na tych odbitkach zmieniła się o wartość DE*ab nieznacznie wyższą od 1,0
• odbitki Matchprint i Digital Matchprint 3M Imation charakteryzują się światłotrwałością zbliżoną do Iris i Digital Cromalin, ale zmiany ich najmniej odpornych barw, odpowiednio cyjanowej i czarnej, były wyższe
• najniższą odporność na światło wykazały odbitki wykonane w systemach: Agfa Sherpa 54, Epson Stylus Pro 7000 i Epson Stylus Color 3000; zmiany powstałe pod wpływem naświetlania były wysokie, szczególnie dla barwy żółtej i czarnej
• niższą od oczekiwanej światłotrwałością wykazała się odbitka wykonana w analogowym systemie Cromalin; w tym przypadku zmiany wszystkich barw były spowodowane głównie zmianami tła (podłoża), którego barwa w efekcie naświetlania przesunęła się wyraźnie w kierunku koloru żółtego o wartość DE*ab = 3,3.
Porównanie zmian barw odbitek próbnych uzyskanych metodą „przyspieszoną” ze zmianami uzyskanymi w wyniku oddziaływania światła słonecznego
W celu porównania dotychczas uzyskanych wyników ze zmianami powodowanymi działaniem światła słonecznego w przeciętnych warunkach użytkowania odbitek próbnych, wykonano badania dodatkowe. Próbki eksponowano światłem słonecznym przez szybę, symulując warunki obserwacji w pomieszczeniach zamkniętych. Natężenie oświetlenia, mierzone co 10 minut wahało się od 20 000 do 40 000 luksów. Na podstawie kolejnych pomiarów współrzędnych sporządzono wykresy krzywych płowienia barw pierwszorzędowych i porównano je z krzywymi uzyskanymi metodą „przyspieszoną”. Na rys. 12 przykładowo przedstawiono wykresy dla odbitek Epson Stylus Color 3000.
Jak widać na rysunku 12, zmiany barw odbitek próbnych eksponowanych światłem słonecznym i lampą metalohalogenową są ze sobą zbieżne w stopniu zadowalającym. Na podstawie prób przeprowadzonych z różnymi odbitkami można było przyjąć, że ekspozycji 35 klxh w świetle słonecznym odpowiada naświetlenie zawierające się pomiędzy 1000 i 2000 jednostek promieniowania stosowanej w badaniach lampy metalohalogenowej.
Zgodnie z normą ANSI PH 2.30 – 1985 podczas oceny jakości odbitek próbnych natężenie średniego dziennego oświetlenia w pomieszczeniu zamkniętym powinno wynosić 500 lx ± 125 lx, a przy porównywaniu odbitek nakładowych z odbitką kontraktową lub próbną – 2000 lx ± 500 lx. Korzystając z prawa odwrotnej proporcjonalności Roscoe-Bunsena można dla odpowiednich zmian barw wyliczyć przybliżony czas ekspozycji odpowiadającej warunkom normy ANSI PH 2.30 – 1985.
Przy szacowaniu światłotrwałości barw odbitek próbnych w standardowych warunkach obserwacji powstał problem wyboru kryterium, jakie należałoby przyjąć co do wielkości zmian barw pierwszorzędowych istotnych dla kolorystyki całej reprodukcji wielobarwnej. Na przykład norma ISO [6] zaleca naświetlanie próbek aż do uzyskania różnicy barwy DE*ab = 4,3 ± 0,5. Biorąc jednak pod uwagę niepełną proporcjonalność przestrzeni CIELAB, za zmiany istotne dla barw reprodukcji przyjęto tolerancję zawartą w normie ISO 12647–2. Norma ta co prawda nie dotyczy światłotrwałości barw, ale zawiera m.in. dopuszczalne, wyrażane za pomocą parametru DE*ab, wahania barw pól pełnych poszczególnych odbitek w całym drukowanym nakładzie (variation tolerance), które wynoszą odpowiednio:
• cyjan: DE*ab Ł 2,5
• magenta: DE*ab Ł 4
• żółty: DE*ab Ł 3
• czarny: DE*ab Ł 2
W tabeli 2 przedstawiono szacunkową odporność na światło barw odbitek próbnych przy kryterium przejętym z normy ISO 12647–2. Zamieszczone tam dwie wartości światłotrwałości (niższa w nawiasie) są wynikiem zastosowania dwu skrajnie różnych wartości współczynników przeliczeniowych. Przyjęto, że odporność poszczególnych odbitek próbnych na światło jest wyznaczana przez światłotrwałość barwy najmniej odpornej.
Zamieszczone w tabeli 2 wartości światłotrwałości barw odbitek próbnych w standardowych warunkach obserwacji należy traktować jedynie jako szacunkowe i to z kilku względów:
• do przeliczeń zastosowano dwie skrajnie różne, ale jednakowe dla wszystkich systemów, wartości współczynników umożliwiających przeliczenie ekspozycji promieniowaniem lampy UV na ekspozycję światłem słonecznym
• naświetlenia wywołujące odpowiednie zmiany wyliczano z prawa odwrotnej proporcjonalności Roscoe-Bunsena, nie uwzględniając mogącego tu mieć znaczenie ewentualnego efektu Schwardschilda
• przyjęte z normy ISO 12647–2 kryteria dotyczące wielkości zmian barw określających światłotrwałość należy ocenić jako dość rygorystyczne.
Podsumowując krótko wyniki przeprowadzonych badań można stwierdzić, że:
1. Badane odbitki próbne wyraźnie różnią się między sobą pod względem światłotrwałości ich barw.
2. Istotne dla kolorystyki reprodukcji według normy ISO 12 647–2 zmiany barw odbitek próbnych dokonują się w czasie kilku (Agfa Sherpa 54, Epson Stylus Color 3000 i Epson Stylus Pro 7000), kilkudziesięciu (Cromalin i Digital Matchprint) lub znacznie powyżej kilkuset godzin oddziaływania światła zalecanego przez ANSI PH 2.30–1985 do ich oceny i porównywania.
3. Działanie światła nie powoduje wzrostu jasności barw odbitek próbnych, ale przede wszystkim zmianę ich odcienia i w niewielkim stopniu nasycenia.
4. Trudno jest określić jakąkolwiek prawidłowość co do kierunku przesunięcia współrzędnych a* i b* każdej z barw pierwszorzędowych.
5. Najmniej stabilnymi barwami pierwszorzędowymi na większości badanych odbitek okazały się barwy żółta i czarna.
6. Najwyższą światłotrwałością charakteryzuje się odbitka wykonana w systemie Epson Stylus Pro 9500 wykorzystującym atramenty pigmentowe, a nie barwnikowe.
7. Spośród systemów atramentowych „niepigmentowych” bardzo wysoką światłotrwałość wykazały odbitki wykonane w technice continious flow: Iris 4Print 5030 FX, Digital Cromalin – zdecydowanie wyższą od odbitek wykonanych metodą pojedynczych kropel (drop on demand).
8. Nie potwierdziła się opinia, że z zasady odporność na światło odbitek wykonywanych w systemach analogowych jest wyższa od odporności odbitek cyfrowych.
9. Przedstawione zmiany barw uzyskane w wyniku oddziaływania światła nie są jedynymi, jakim w praktyce ulegają odbitki próbne. Ustalając metodykę prowadzenia badań stwierdzono, że mogą one mieć znacznie bardziej skomplikowany, synergiczny charakter i w niektórych przypadkach następują również w czasie przechowywania bez dostępu światła.
Literatura
1. J. Lucas, Keep Your True Colors: Lightfastness and Weatherability Testing, GATFWorld 5–6/2001, s. 13–16.
2. A. Rosenberg, A. Diwisch, Licht- und Wetterechtheit von Offset-Druckprodukten, FOGRA – Forchungsbericht Nr. 52.016, München 1998.
3. PN-ISO 105-B02: Tekstylia – Badania odporności wybarwień – Odporność wybarwień na światło sztuczne: Test płowienia w świetle łukowej lampy ksenonowej, 1997
4. ISO 12040: Graphic Technology – Prints and printing inks – Assesment of light-fastness using filtered xenon arc lamp, 1997.
5. J. Mielicki, Zarys wiadomości o barwie, Fundacja Rozwoju Polskiej Kolorystyki, Łódź 1997.
6. ISO/DIS 105 B06: Textiles – Test for colour fastness – Part B06: Colour fastness and ageing to artificial light at high temperatures: Xenon arc fading lamp test, 1997
7. T. Dąbrowa, Proof a odbitka drukarska – podobieństwa i różnice, „Świat Druku” nr 5/1998, s. 38–44.
8. T. Dąbrowa, E. Krajewska, Różnica barw w reprodukcji poligraficznej i sposoby jej określania, „Świat Druku”, cz. I nr 10/2000, s. 30–33, cz. II nr 11/2000, s. 30–34.
9. T. Dąbrowa, J. Misztalewska, Badania i porównanie światłotrwałości barw odbitek próbnych wykonywanych w różnych systemach analogowych i cyfrowych, „Opakowanie”, cz. I nr 7/2004, s. 30–34, cz. II nr 8II/2004, s. 20–25.
10. Światłotrwałość farb – materiały Akzo Nobel Inks, „Poligrafika” nr 3/2001, s. XXX
11. Światłotrwałość farb offsetowych i typograficznych, Informacja Techniczna – Michael Huber nr 1.11/1995.
Tomasz Dąbrowa
Joanna Misztalewska
Politechnika Warszawska
Instytut Poligrafii
Obszerna relacja z badań, których wyniki zostały przedstawione w powyższym artykule, ukazała się w miesięczniku „Opakowanie”, nr 7 i 8 /2004.
Wynagrodzenie autorskie zostało sfinansowane przez Stowarzyszenie Zbiorowego Zarządzania Prawami Autorskimi Twórców Dzieł Naukowych i Technicznych KOPIPOL z siedzibą w Kielcach, z opłat uzyskanych na podstawie art. 20 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych.
|
|
|
|
