|
|
"Świat Druku" - miesięcznik
Archiwum
Rok 2003
Kwiecień
Zabezpieczenia produktów poligraficznych
|
|
Statystyki mówią, że od 10% do 20% wszystkich produktów na świecie jest podrabiane. Przemysł fałszerstw przynosi dochody idące w miliardy dolarów rocznie. Mimo istnienia arsenału środków zabezpieczających podczas produkcji poligraficznej, właśnie te produkty - papiery wartościowe, etykiety, opakowania - są często podrabiane.
|
Klasyfikacja produktów poligraficznych wymagających zabezpieczania
Trudno byłoby przedstawić wyczerpującą listę wszystkich produktów poligraficznych wymagających zabezpieczenia przed fałszowaniem, można jednak zaproponować następującą ich klasyfikację:
• blankiety papierów wartościowych i dokumentów wagi państwowej
• blankiety resortowe i branżowe
• etykiety
• bilety loteryjne
• blankiety do poufnej informacji komercyjnej
• druki, które bezpośrednio lub pośrednio występują jako środki opłaty lub ulg.
Według poziomu zagrożenia dla społeczeństwa w wypadku sfałszowania można sklasyfikować produkty poligraficzne w następujący sposób:
• papiery wartościowe (pieniądze, akcje, czeki)
• bilety loteryjne, bilety komunikacyjne, dyplomy i certyfikaty, przepustki
• etykiety i opakowania wszystkich typów produktów.
Wprowadzenie do produktu poligraficznego różnego rodzaju zabezpieczeń wymaga ponoszenia dodatkowych kosztów. Wielkość wydatków na zabezpieczenie produktów poligraficznych musi być proporcjonalna do stopnia potencjalnego zagrożenia dla społeczeństwa w wypadku ich sfałszowania, z uwzględnieniem czynników ekonomicznych, czasowych i organizacyjnych. Oczywiste jest, że koszty samego zabezpieczenia produktu muszą być możliwie jak najniższe i proporcjonalne do wartości produktu, który podlega zabezpieczeniu, a okres działania zabezpieczenia powinien być zgodny z okresem użytkowania zabezpieczanego produktu.
Przedsiębiorstwa, które specjalizują się w produkcji papierów wartościowych i dokumentów, posiadają licencje państwowe i specjalistyczne drogie urządzenia. Wykorzystują technologie i materiały, których tajniki są pilnie strzeżone. Ponadto spełniają mnóstwo wymagań dotyczących bezpieczeństwa.
Co się tyczy produkcji etykiet i opakowań, to drukuje się je w dużych nakładach przy użyciu ogólnie znanych technologii poligraficznych, chociaż i w tym wypadku mogą być stosowane niektóre elementy zabezpieczeń druków wartościowych.
Decyzja o niezbędności zabezpieczenia konkretnego wyrobu, o rodzajach zabezpieczenia oraz poziomach kontroli autentyczności wyrobu należy do zleceniodawcy. Przed podjęciem decyzji zleceniodawca powinien ocenić także warunki eksploatacji produktu poligraficznego. Należy tutaj zwrócić uwagę na elementy takie jak:
• ewidentna możliwość i celowość falsyfikacji tego typu produktu
• możliwy zakres nadużycia (odpowiednio do nakładu)
• warunki środowiska, w jakim przewidziany jest obrót produktem na rynku
• przewidywalny okres obrotu produktem na rynku
• możliwy charakter nadużycia.
Rozszerzając ostatni punkt możemy wydzielić następujące typy możliwych nadużyć w wypadku produktów poligraficznych:
• bezprawne wypełnienie i naniesienie zmian w zmiennej części dokumentów
• bezprawne zapoznanie się z poufną informacją, którą zawiera dokument
• bezpośrednia falsyfikacja produktu poligraficznego przez wydrukowanie w technologii cyfrowej lub analogowej
• falsyfikacja personifikowanych atrybutów produktu poligraficznego.
Stosuje się różne formy zabezpieczenia produktów poligraficznych przed fałszowaniem. Forma zabezpieczenia ma związek z poziomem, na jakim odbywa się identyfikacja obecności zabezpieczenia. Wyróżniamy następujące formy zabezpieczenia druków:
• zabezpieczenia jawne
• zabezpieczenia certyfikowane
• zabezpieczenia ukryte.
Do pierwszej grupy - zabezpieczeń jawnych - zaliczamy takie zabezpieczenia, o których informacja znajduje się bezpośrednio na produkcie poligraficznym lub jest dostępna dla ogółu użytkowników. Taka forma zabezpieczenia jest adresowana do przeciętnego konsumenta. Do identyfikacji zabezpieczenia nie jest potrzebna specjalna aparatura.
Drugą grupę - zabezpieczenia certyfikowane - stanowi kompleks zabezpieczeń, o których obecności jest poinformowana tylko określona grupa zainteresowanych. Informacja o tej formie zabezpieczenia i o sposobach jego identyfikacji jest zawarta w certyfikacie jakości i zabezpieczenia produkcji, i przekazywana jako tajemnica handlowa organizatorowi obrotu produktem.
Trzecią grupę - zabezpieczenia ukryte - stanowi kompleks zabezpieczeń, które stosuje producent produktu poligraficznego i o których informacja nie zostaje przekazana organizatorowi obrotu produktem. Taka forma zabezpieczenia może być identyfikowana tylko profesjonalnie, w specjalnych laboratoriach lub centrach certyfikacji.
O ile występowanie zabezpieczeń z drugiej grupy może jeszcze być w jakiś sposób wykryte przez osoby postronne, to w przypadku zabezpieczeń z grupy trzeciej - zabezpieczeń ukrytych - możliwość wykrycia i falsyfikacji jest całkowicie wyeliminowana. Te zabezpieczenia są uważane za najbardziej celowe w wypadku produkcji papierów wartościowych i dokumentów.
Mówiliśmy wyżej o różnych środowiskach lub warunkach obrotu produktami poligraficznymi. Teraz chcemy je skonkretyzować. Wydzielamy następujące trzy typy warunków obrotu produktami poligraficznymi:
• warunki środowiska, które nie ma wiedzy o technologiach wytwarzania zabezpieczeń, nie ma doświadczenia w identyfikacji autentyczności produktu i nie posiada bazy aparaturowej do tego celu
• warunki środowiska, które ma odpowiednią wiedzę, doświadczenie, a także techniczne i technologiczne możliwości kontrolowania autentyczności produktu
• warunki środowiska profesjonalnego (regionalne centrum identyfikacji, które daje 100% gwarancji oceny autentyczności wyrobu).
Pod pojęciem poziomu kontroli autentyczności rozumiemy całość wiedzy, doświadczenia i aparatury, niezbędnych dla identyfikacji autentyczności produktu. Wydzielamy pięć poziomów kontroli autentyczności:
• kontrola wizualna i sensoryczna - odbywa się bez użycia specjalnej aparatury; przydatna jest do oceny jawnych sposobów zabezpieczenia
• kontrola niezaawansowana technologicznie - odbywa się z wykorzystaniem najprostszych urządzeń: szkła powiększającego, lamp UV, testerów IR i in.
• kontrola zaawansowana technologicznie - przeprowadzana z wykorzystaniem wysoko specjalistycznej aparatury: mikroskopów optycznych, elektronicznych i in.
• kontrola profesjonalna (aparaturowa i wizualna) - przeprowadzana przez użytkowników o wysokim poziomie wiedzy i doświadczenia
• kontrola laboratoryjna - przeprowadzana przez kompetentnych, profesjonalnych ekspertów za pomocą specjalnych, zaawansowanych technologicznie urządzeń.
Klasyfikacja zabezpieczeń
Zabezpieczenia produkcji poligraficznej można podzielić na wewnętrzne i zewnętrzne (patrz rys. 1). Do zabezpieczeń wewnętrznych należą głównie te zabezpieczenia, które stosuje się już w procesie wytwarzania papieru. Na przykład do drukowania banknotów wykorzystywany jest papier specjalny, mający specyficzne właściwości, w tym efekt szeleszczenia. Szeroko rozpowszechniony jest znak wodny. Falsyfikacja takiego znaku nie jest możliwa, ponieważ dla jego wykonania korzysta się z technologii wielostopniowej. Na początku musi być wykonany projekt graficzny znaku. Następnie rysunek znaku zostaje nalutowany na sicie w maszynie papierniczej albo na sicie egutera. W ostatnim etapie znak powstaje w papierze w trakcie jego wytwarzania. Do papierów na banknoty dużych nominałów wprowadza się elementy widocznej identyfikacji w postaci cienkiej taśmy metalicznej lub polimerowej. W większości wypadków taka taśma ma również zakodowaną informację, która może być zidentyfikowana za pomocą urządzeń specjalnych. Do masy papierowej dodawane są również specjalne włókna kolorowe, nitki polimerowe i środki luminescencyjne. W taki sposób papier sam w sobie staje się elementem zabezpieczającym.
Do zabezpieczeń zewnętrznych należą te, które powstają po zakończeniu procesu wytwarzania podłoża drukowego. Bardzo ważne miejsce zajmuje tutaj grafika. W tle nadruku na papierach wartościowych stosowane są elementy giloszowe w postaci kombinacji cienkich splecionych linii. Zazwyczaj elementy tła giloszowego zajmują nie mniej niż 70% powierzchni. Grafika papierów wartościowych zawiera również kontrolne lub zakodowane rysunki w postaci linii i figur geometrycznych. Funkcję zabezpieczenia spełniają jej specjalne defekty lub zniekształcenia. Mogą one mieścić się na przykład w numeracji dokumentów, gdzie niektóre cyfry lub litery będą się różnić wymiarami lub kształtem.
W zabezpieczaniu druków na etapie projektowania grafiki pomocne są specjalne programy komputerowe. Na przykład za pomocą oprogramowania JSP VIEWER Securiti Design Software firmy Jura można osiągnąć specyficzny efekt kolorystyczny - „kolory tęczy”, podobnie jak w drukowaniu metodą Orłowa. Program JSP PIXEL ma możliwość tworzenia obrazu ukrytego w dwóch rastrach liniowych. Taki obraz staje się widoczny przy oglądaniu go pod określonym kątem. Współczesne oprogramowanie komputerowe umożliwia otrzymanie takiego obrazu rysunku, który nie da się skopiować na urządzeniach powielających, np. kserografach. Kompozycja rysunku znika, a zamiast niej pojawiają się specjalne znaki, które świadczą o próbie podrabiania.
Jeżeli chodzi o sposoby drukowania, chcielibyśmy zwrócić uwagę na to, że współczesna technologia drukowania papierów wartościowych łączy kilka sposobów drukowania, zarówno klasycznych, jak i specjalnych. Na przykład w Rosji przy drukowaniu rubli wykorzystuje się metodę Orłowa, offset i staloryt. Metoda Orłowa wzięła nazwę od nazwiska swego twórcy, pracownika Ekspedycji Wytwarzania Papierów Wartościowych w Petersburgu, Iwana Orłowa, który po raz pierwszy zastosował ją w 1890 r. Do dziś metoda ta jest wykorzystywana na całym świecie w drukowaniu papierów wartościowych. Zasada drukowania polega na przenoszeniu wielobarwnego obrazu na podłoże drukowe z jednej zbiorczej formy, na którą farbę podaje się ze specjalnych dodatkowych form stosowanych w każdym zespole farbowym. Podrobienie efektu drukowania jest wykluczone.
Jednym z ważnych elementów zabezpieczenia druków są farby drukowe. Do tego celu można stosować farby zwykłe i farby specjalne. W celu zabezpieczenia nadruku przed działaniem rozpuszczalników, przy użyciu których fałszuje się cyfry lub litery, stosuje się farby częściowo rozpuszczalne w wodzie. Mechaniczne ścieranie nadruku staje się niemożliwe w wypadku korzystania z farb odpornych na ścieranie lub farb, które głęboko penetrują w strukturę papieru i przy ścieraniu zmieniają kolor. W celu zabezpieczenia autentyczności podpisu korzysta się ze specjalnych farb mikrokapsułkowanych.
Szeroko rozpowszechnione są farby, które mają właściwości elektryczne lub magnetyczne. Dzięki składnikom magnetycznym mogą one namagnesowywać się pod wpływem działania zewnętrznego pola magnetycznego. Takiego rodzaju farby stosuje się w celu identyfikacji dokumentów. Rozpoznanie farb magnetycznych odbywa się za pomocą specjalnego detektora. Firma Security Foiling Limited opracowała nową technologię „magnetycznych znaków wodnych” (Watermark Magnetics), które zapewniają wysoki poziom zabezpieczenia druków, w tym i dokumentów na podłożu papierowym. Wcześniej ta technologia była stosowana wyłącznie do kart plastikowych.
Nadruk przy użyciu farb metalicznych nie da się skopiować z zachowaniem tej samej jakości. Jako środki zabezpieczające często stosowane są też farby, które zmieniają kolor pod wpływem temperatury lub odpowiedniego promieniowania. Farby termoczułe wykluczają możliwość falsyfikacji przy użyciu techniki kopiowania.
Zmiana koloru farb może być odwracalna lub nieodwracalna. Farby termoczułe ulegające zmianom nieodwracalnym mają ograniczony zakres stosowania. Wykorzystuje się je głównie do kasowania papierów wartościowych. Zmieniają one kolor, kiedy temperatura przekroczy pewien poziom. Zakres stosowania farb, które ulegają odwracalnym zmianom koloru, jest znacznie szerszy.
W celu drukowania obrazu ukrytego korzysta się ze specjalnych farb fluorescencyjnych. Obraz staje się widoczny pod wpływem promieniowania (zazwyczaj UV). To jeden z najbardziej rozpowszechnionych sposobów sprawdzania autentyczności.
Ważnym elementem zabezpieczenia jest hologram. Może on być częścią podstawowego rysunku lub mieć swój własny rysunek. Wyjątkowy skład obiektów holograficznych i kolorów daje możliwość wykrycia próby podrabiania bez jakichkolwiek dodatkowych urządzeń.
Hologram, oprócz swojego głównego celu - zabezpieczenia, spełnia jeszcze funkcję estetyczną, co w warunkach wzrastającej konkurencji na rynku odgrywa ważną rolę. Zazwyczaj hologram w celu zabezpieczenia papierów wartościowych wykonuje się w postaci folii do tłoczenia na gorąco. Folia taka ulega zniszczeniu przy próbie zdejmowania z oryginału np. w celu przeniesienia. Jeżeli z jakichś przyczyn nie można stosować folii holograficznej (na przykład nie można obiektu poddawać naciskowi lub zwiększać jego temperatury), stosuje się naklejki kontrolne z hologramem, przy których odklejaniu tworzy się charakterystyczny obraz, świadczący o tym, że hologram był odrywany. Często do zabezpieczania dokumentów stosuje się laminat z hologramem. Taki laminat jest dziś jednym z niezawodnych sposobów zabezpieczenia dokumentów poświadczających tożsamość.
Oprócz zwykłych (klasycznych) istnieją hologramy superzabezpieczające, których obraz wytwarza się na różnych poziomach, jest specjalnie znaczony i może zawierać ukryty kod holograficzny. Zabezpieczenie za pomocą takiego typu hologramu ma charakter kompleksowy, ponieważ zawiera różne poziomy kontroli autentyczności, dostępne zarówno dla przeciętnego człowieka, jak i dla eksperta.
Nowością wśród metod zabezpieczających jest znaczenie dokumentów preparatami radioaktywnymi. Metoda ta została opatentowana w USA i polega na wprowadzeniu radioaktywnego izotopu w strukturę dokumentu. Parametrami identyfikacyjnymi są w tym przypadku: aktywność, typ izotopu i współrzędne jego położenia na dokumencie.
Wybór sposobu zabezpieczenia produktów poligraficznych
Proces wyboru elementów zabezpieczających dla konkretnego wyrobu poligraficznego powinien przebiegać w następujących etapach:
• szczegółowa analiza możliwych skutków w wypadku falsyfikacji
• analiza głównego charakteru wyrobu, jakości wykonania, sposobu przechowywania, transportowania i rozpowszechnienia
• opracowanie modeli możliwych sposobów falsyfikacji
• opracowanie sposobów zabezpieczenia.
Taki wybór sposobu zabezpieczenia zapewnia maksymalną niezawodność i minimalne koszty zabezpieczenia. W tabeli 1 przedstawione są dane analizy porównawczej najbardziej rozpowszechnionych sposobów zabezpieczenia według ich niezawodności, przy czym niezawodność ich jest oceniana w stopniach:
1 - zabezpieczenie dodatkowe
2 - zabezpieczenie mające zadowalający stopień niezawodności
3 - zabezpieczenie mające dostateczną niezawodność
4 - zabezpieczenie mające wysoki stopień niezawodności
5 - zabezpieczenie mające wyższy stopień niezawodności
6 - zabezpieczenie o maksymalnym stopniu niezawodności.
Oprócz tego tabela zawiera sposoby identyfikacji zabezpieczeń, które zapisane są za pomocą następujących symboli:
W - kontrola wizualna
U - kontrola za pomocą urządzeń specjalnych
L - kontrola laboratoryjna
S - kontrola sensoryczna
M - zabezpieczenie identyfikowane maszynowo.
Wybierając kompleks zabezpieczeń trzeba uwzględniać również fakt, że niektóre ze sposobów zabezpieczeń wzajemnie się wykluczają (nie da się ich połączyć), a także, że sposoby zabezpieczania nie mogą kolidować z warunkami obróbki wyrobu poligraficznego lub warunkami obrotu towaru.
Wiadomo, że wprowadzenie każdego dodatkowego zabezpieczenia wiąże się ze zwiększeniem kosztów. Zastosowanie różnych technologii i materiałów w celu zabezpieczenia produktu poligraficznego musi być optymalizowane w aspekcie ekonomicznym. Wartości porównawcze dla różnych technologii zabezpieczających przedstawione są w tabeli 2, gdzie zwiększenie ceny produktu zabezpieczonego w porównaniu z niezabezpieczonym podano w postaci indeksów wartościowych:
* .................................... 0-5%
** .................................. 5-30%
*** ................................ 30-50%
**** .............................. 50-100%
***** ............................ 100-200%
****** ........................... 200-300%
******* .......................... 300-400%
******** ......................... 400-500%
Indeks cenowy może się wahać w zależności od producenta materiałów, jak i od wysokości nakładu produkcji. W wypadku niskich nakładów produkcji indeks wartościowy wzrasta, zwłaszcza jeżeli korzysta się z oryginalnych rodzajów papieru, farby czy hologramu.
Niestety, nie ma uniwersalnej metody zabezpieczenia. Konkretne zabezpieczenie czy kompleks zabezpieczeń dla każdego wyrobu musi być dobrany indywidualnie ze względu na wiele czynników, o których mowa była wyżej.
Technologie cyfrowe i laserowe w zabezpieczeniach druków
Ogólnym minusem omówionych wcześniej sposobów zabezpieczenia druków jest wysoki koszt urządzeń i materiałów niezbędnych do ich realizacji oraz zapotrzebowanie na kadrę o wysokich kwalifikacjach.
Jednym ze sposobów umożliwiających zmniejszenie kosztów zabezpieczenia przy zachowaniu wysokiej skuteczności może być stosowanie „cyfrowych znaków wodnych”. Taki „znak wodny” jest formowany na etapie rastrowania obrazu, a później drukowany.
Innym sposobem wykorzystania technologii komputerowych w zabezpieczeniu opakowań jest znaczenie ich, za pomocą specjalnych kodów kreskowych, na specjalnych drukarkach sterowanych programem szyfrującym. Zabezpieczone w taki sposób wyroby można sprawdzić za pomocą głowicy odczytującej komputera, który ma program deszyfrujący.
Ciekawy sposób opatentowała firma Edale. Zabezpieczenie polega na tym, że do etykiety czy opakowania wprowadza się chip z anteną.
Wśród najnowszych technologii zabezpieczających i znaczących prezentowanych na wystawie Brussels Eureka 2000 największym zainteresowaniem cieszył się wynalazek moskiewskiej Państwowej Akademii Technologicznej opracowany przez prof. W. Makłakowa. Wynalazek, opatentowany w Rosji w 1987 r., polega na tym, że obraz zabezpieczający formuje się na poziomie atomowo-molekularnym przy użyciu promieniowania elektromagnetycznego. Obraz może być sformowany na powierzchni każdego typu (papieru, metalu, szkle i in.) i jest widoczny w promieniach UV. Znaczony w taki sposób przedmiot nie wymaga wstępnej obróbki i po naniesieniu na niego odpowiednich znaków jego struktura nie zmienia się. Naniesiony obraz nie starzeje się i nie niszczy. Oprócz tego można stworzyć obraz o określonym czasie trwania, po którego upływie obraz po prostu znika. Może to być wykorzystywane do sprawdzenia terminu ważności produktów.
Pomimo takiej różnorodności istniejących i nowych sposobów zabezpieczenia, nadal zachodzi niebezpieczeństwo fałszowania produktów poligraficznych. Fałszerze także wciąż doskonalą się w swoim fachu. Dlatego potrzebne są ciągle nowe idee i nowe opracowania technologiczne w dziedzinie zabezpieczania produktów poligraficznych.
prof. dr hab. Eduard Łazarenko
dr inż. Swietłana ChadżynowaLiteratura
1. O. Andriejew, Odwzorowanie znaków cyfrowych wodnych metodą poligraficzną. Materiały konferencji „Kompleks wydawniczo-poligraficzny u progu trzeciego tysiąclecia”, Mińsk: BGTU, 2001, s. 105-109.
2. G. Walc, Farby zabezpieczające do papierów wartościowych. „Nowostki Poligrafii”, 2001, nr 5, s. 10.
3. O. Wieliczko, Produkcja i zabezpieczenie papierów wartościowych. „Drukarstwo”, 1995, nr 2, s. 34-35.
4. A. Gonczarski, W. Popow, Ostatnie osiągnięcia technologii holograficznych w Rosji. „Nowostki Poligrafii”, 2001, nr 5, s. 10.
5. N. Dubina, Poligraficzne sposoby zabezpieczenia, „Kompuart”, 2002, nr 1, s. 30-38; nr 2, s. 63-71; nr 3, s. 92-98.
6. S. Jakucewicz, M. Kramer, Zabezpieczenie papierów wartościowych i banknotów przed fałszowaniem, „Przegląd Papierniczy”, 1993, nr 6, s. 219-220.
7. S. Jakucewicz, A. Rostocki, Analiza zabezpieczeń współczesnych czeków bankowych. „Przegląd Papierniczy”, 1996, nr 3, s. 137-138; nr 4, s. 180; nr 5 s. 239; nr 8, s. 460; nr 9 s. 459-460.
8. A. Konszyn, Zabezpieczenie produkcji poligraficznej przed falsyfikacją. Moskwa, Wyd. „Sinus”, s. 160.
9. W. Maklakow, Nowa technologia identyfikacji i markowania towarów. „Tara i opakowanie”, 2001, nr 2, s. 4-5.
|
|
|
|
