|
|
"Świat Druku" - miesięcznik
Archiwum
Rok 2006
Grudzień
Zagadnienie trwa?o?ci druków. Cz??? III
|
Proces starzenia si? papieru i zachowanie si? druków, ksi??ek i opraw w ró?nych warunkach ich przechowywania
Niniejszy artyku? powsta? na podstawie referatu wyg?oszonego na I Konferencji Poligraficznej dla Wydawców, która odby?a si? na 9. Targach Ksi??ki w Krakowie w pa?dzierniku ubieg?ego roku. Pierwsza cz??? artyku?u zosta?a opublikowana w numerze 4/2006 „?D” – zawiera?a podstawowe ustalenia dotycz?ce procesu wytwarzania ksi??ki. W cz??ci drugiej, zamieszczonej w numerze 10/2006 „?D” autorka omówi?a histori? papiernictwa oraz czynniki maj?ce wp?yw na procesy starzenia si? papieru.
|
U?yta technika drukowania i rodzaj farb
Ksi??ki drukowane s? najcz??ciej technik? offsetow?, g?ównie ze wzgl?du na stosunkowo niewielki koszt produkcji przy du?ych nak?adach, nie powoduj?cy uszczerbku dla jako?ci. Jednak?e sukcesywnie zmniejszaj?ce si? nak?ady wydawnicze powoduj?, i? coraz cz??ciej op?acalne staje si? zastosowanie techniki druku cyfrowego.
Farby drukowe dobiera si? odpowiednio do techniki drukowania.
I tak, przyk?adowo, farby zastosowane do drukowania offsetowego arkuszowego musz? wykazywa? si? nast?puj?cymi cechami: spoiwo to oleje ro?linne; dobra odporno?? na ?cieranie i zarysowanie; szybkie utrwalanie przez utlenianie, dobry po?ysk; nie mog? zasycha? w ka?amarzu farbowym; dobre w?a?ciwo?ci drukowe; odpowiednia intensywno?? barw; szybkie osi?ganie równowagi farbowo-wodnej; szybkie wi?zanie w stosie i dobra charakterystyka zachowania w stosie.
Wszystkie farby wykazywa? musz? odpowiedni? drukowno??, krycie, dawa? wyra?ny druk, zachowywa? dobry kontakt z pod?o?em, odporno?? mechaniczn?, m.in. na ?cieranie, a tak?e odporno?? na odczyn papieru. Pigmenty zawarte w farbach powinny by? odporne na ?wiat?o, by druk nie p?owia? i by farby nie ulega?y degradacji. Kontakt farby z pod?o?em papierowym odbywa si? poprzez spoiwo, które nie mo?e zmienia? swoich w?a?ciwo?ci, takich jak np. elastyczno??. Spoiwa, jak wiadomo, zdecydowanie trac? elastyczno??, gdy otoczenie jest zbyt suche, co ujemnie wp?ywa na trwa?o?? farby i druku. Pod?o?e i farba wchodz? w bardzo silne interakcje, co nale?y uwzgl?dni? przy wyborze konkretnych materia?ów.
Procesy wyko?czeniowe
Ka?da publikacja po wydrukowaniu sk?ada si? z pojedynczych arkuszy, które poprzez procesy introligatorskie nale?y odpowiednio po??czy? w jedn? ca?o??. Obróbka introligatorska wa?na jest nie tylko ze wzgl?dów estetycznych. Jej podstawowym zadaniem jest zwi?kszenie wytrzyma?o?ci ksi??ek, tak by „nie rozsypywa?y si?” w trakcie u?ytkowania.
Przy projektowaniu oprawy trzeba ?wiadomie dokona? wyboru co do jej jako?ci (twarda, z?o?ona, wytrzyma?a i estetyczna, ale te? i dro?sza, czy prosta, a zarazem znacznie ta?sza) i u?ytych materia?ów, w tym równie? klejów. Kleje nale?y wybiera? zgodnie z wymogami stawianymi konkretnemu typowi publikacji, a zarazem odpowiednio do wykonywanego w?a?nie etapu procesu introligatorskiego. Wyj?tkowo niekorzystnym zjawiskiem jest sieciowanie klejów poliuretanowych, powoduj?ce obni?enie lepko?ci, co w efekcie prowadzi do obni?enia ?ywotno?ci b?ony klejowej. Dla klejów topliwych istotnym parametrem jest odporno?? na dzia?anie podwy?szonej temperatury. Starzenie si? b?ony klejowej ma negatywny wp?yw na trwa?o?? publikacji. Proces ten wywo?ywany jest mi?dzy innymi przez oddzia?ywanie temperatury, wilgoci, promieniowania, tlenu lub innych substancji chemicznych, oraz poprzez obecno?? mikroorganizmów. W efekcie tego procesu nast?puje degradacja zwi?zków wielkocz?steczkowych wchodz?cych w sk?ad b?ony klejowej, zmiany w ich budowie i w?a?ciwo?ciach oraz sieciowanie cz?steczek.
Lakierowanie, laminowanie oraz inne procesy wyko?czeniowe podwy?szaj? estetyk? ksi??ki i zwi?kszaj? jej wytrzyma?o??. Szczególnie ta ostatnia cecha powinna charakteryzowa? ok?adki, które stanowi? przecie? swoisty bufor chroni?cy wn?trze ksi??ki przed niekorzystnymi czynnikami. Ok?adki musz? by? wi?c odporne na ?wiat?o, temperatur?, a u?yty do ich wyko?czenia lakier musi by? odporny tak?e chemicznie.
Projektuj?c ksi??k? nale?y wzi?? pod uwag? wszystkie uprzednio wymienione czynniki. Musimy bowiem pami?ta?, ?e wszystkie etapy produkcji ksi??ki i zastosowane materia?y wchodz? w rozliczne interakcje, maj?ce wp?yw na kondycj? gotowego produktu poligraficznego.
Przechowywanie
To, ?e papier starzeje si? zawsze i w ka?dych warunkach, jest oczywiste. Tempo tych zmian zale?y jednak od warunków przechowywania. Nieodpowiednie warunki przechowywania i udost?pniania zbiorów przyspieszaj? degradacj?.
Bezpo?redni wp?yw na to, jak zachowuj? si? podczas przechowywania ksi??ki i starodruki maj? nast?puj?ce czynniki:
• odpowiednie usytuowanie pomieszcze?
• w?a?ciwe rozmieszczenie zbiorów w magazynach (zbyt lu?ne lub zbyt ciasne ustawienie ksi??ek na pó?kach, brak podstawek do przechowywania woluminów na pó?kach w pionowej pozycji)
• prawid?owe wyposa?enie techniczne pomieszcze? (odpowiednia wentylacja, klimatyzacja, o?wietlenie, temperatura, wilgotno??, niska zawarto?? py?ów i innych zanieczyszcze? powietrza)
• cz?ste przegl?dy stanu technicznego druków.
Niestety, aby biblioteki dobrze spe?nia?y swoje podstawowe zadanie, musz? by? zlokalizowane w centrum miast, czyli tam, gdzie zanieczyszczenie powietrza jest na ogó? najwi?ksze. Obecno?? w powietrzu kwasotwórczych gazów przemys?owych, jak chocia?by CO2, SO2, NOx jest bardzo niekorzystna tak?e dla dokumentów wydrukowanych na trwa?ych papierach alkalicznych. Papier bardzo ?atwo wi??e te szkodliwe tlenki, które rozpuszczaj?c si? w obecnej w powietrzu wilgoci, tworz? w papierze ?rodowisko kwa?ne. Ma to miejsce zawsze wtedy, gdy rezerwa alkaliczna w papierach jest zbyt niska. Tempo i poziom absorpcji zanieczyszcze? przez papier zale?y od czasu, temperatury, wilgotno?ci, st??enia jonów metali, rodzaju masy w?óknistej i zastosowanych w produkcji dodatków masowych. W trakcie d?u?szego sk?adowania papier po zmianie ?rodowiska zasadowego na kwa?ne nadal ulega destrukcyjnemu dzia?aniu zanieczyszcze? pochodz?cych z powietrza. Niektóre reszty kwasowe, które utworzy?y si? w ligninowo-celulozowej ?ciance w?ókien, przekszta?caj? si? na drodze wymiany jonowej w kwasy. W efekcie wraz z up?ywem czasu celuloza ulega degradacji na skutek procesu kwa?nej hydrolizy. Pogarsza si? wytrzyma?o?? papieru, staje si? on bardzo kruchy, wi?c mo?e si? rozpa?? nawet w efekcie delikatnego poruszania i dotykania.
Podsumowanie
W artykule dokonano przegl?du procesów towarzysz?cych powstaniu ksi??ek oraz druków i prze?ledzono ich wp?yw na procesy starzenia si?. Mo?na wi?c wymieni? tu nast?puj?ce procesy: zabiegi edytorskie, wybór techniki drukowania, dobór papieru i farb, drukowanie, procesy wyko?czeniowe (introligatorskie), uszlachetnianie, sk?adowanie w hurtowniach, przechowywanie w ksi?garniach, gromadzenie w bibliotekach.
Nie zosta?a tu uwzgl?dniona praca autora dzie?a, ani te? dzia?alno?? zwi?zana z reklam? i marketingiem, gdy? nie maj? one wp?ywu na procesy starzenia gotowych wyrobów. Wydaje si? do?? oczywistym, ?e poza edycj? i samym wyborem technik drukowania, wszystkie pozosta?e etapy mog? przyczyni? si? do przyspieszenia b?d? opó?nienia procesu starzenia si? ksi??ek, co pokrótce omówiono i uzasadniono.
Bior?c pod uwag? zagro?enia, jakim podlegaj? zbiory biblioteczne (a dotyczy to w szczególno?ci ksi??ek i druków z XIX i XX wieku), prze?ledzono, jakie czynniki s? tego przyczyn?. Niew?tpliwie w du?ej mierze wynikaj? one ze zmian w technologii produkcji papieru wykorzystywanego jako pod?o?e drukowe. Obecnie najcz??ciej stosuje si? papier wytwarzany w tzw. kwa?nej technologii, co sprzyja procesowi degradacji w?ókien celulozowych i obni?a wytrzyma?o?? papieru. Tak wi?c wybór papieru ma fundamentalne znaczenie dla trwa?o?ci ksi??ek. Niew?a?ciwie dobrane farby wchodz?c w interakcje z pod?o?em równie? negatywnie wp?ywaj? na odporno?? papieru. Tak?e zastosowana technika drukowania mo?e przyspieszy? procesy starzenia. Okazuje si? te?, ?e wykorzystywane w procesach materia?y introligatorskie, przyk?adowo kleje, ulegaj?c degradacji i niekorzystnym wp?ywom ?rodowiska, staj? si? przyczyn? przyspieszonego starzenia si? ksi??ek. Procesy uszlachetniaj?ce, wymagaj?ce zastosowania lakierów czy zwi?zków wielkocz?steczkowych u?ytych do laminowania, maj? za zadanie ochron? wyrobów poligraficznych, w tym równie? i ksi??ek. Jednak?e i na te elementy oddzia?uj?: promieniowanie s?oneczne, temperatura, wilgotno?? i zanieczyszczenia atmosfery, tak wi?c i one ulega? mog? degradacji, a w efekcie wywo?ywa? skutki odwrotne do zamierzonych.
Kolejny problem to sk?adowanie gotowych ju? woluminów, a zw?aszcza warunki i sposób ich przechowywania. Odpowiednie o?wietlenie i wilgotno?? pomieszcze?, w których znajduj? si? zbiory, temperatura i sk?ad otaczaj?cego powietrza, równie? maj? istotne znacznie dla trwa?o?ci ksi??ek i druków. Inaczej bowiem zachowuj? si? papiery magazynowane w stosach lub w formie ksi??ek, a inaczej lu?ne, pojedyncze arkusze. Jak wiadomo, papier w stosie czy w ksi??kach, starzeje si? znacznie szybciej w ?rodkowych cz??ciach, bo pH ma tam ni?sz? warto??. Jest to spowodowane magazynowaniem w ?rodkowych cz??ciach wilgoci, aktywizuj?cej procesy kwa?nej hydrolizy. Marginesy i kraw?dzie s? natomiast wentylowane i osuszane przez powietrze. Z kolei jednak zbyt suche powietrze obni?a odporno?? farby na ?cieranie i jej kruszenie.
Bior?c pod uwag? powy?sze czynniki, bibliotekarze, wydawcy i producenci papieru drukowego z ca?ego ?wiata uzgodnili, i? pewne ksi??ki nale?y drukowa? na tzw. papierze trwa?ym. Nie jest to klasyczny papier czerpany, ale du?o ta?szy, wytwarzany mechanicznie wysokogatunkowy papier archiwalny, gwarantuj?cy trwa?o?? i odporno?? na starzenie si? wydrukowanych na nim pozycji. Post?p w papiernictwie spowodowa?, i? ten zasadowy papier nie musi by? wcale dro?szy od stosowanego tradycyjnie przy produkcji ksi??ek papieru kwa?nego. Przy drukowaniu wa?niejszych publikacji warto zatem si?gn?? w?a?nie po papier zasadowy. S?uszn? praktyk? by?oby ponadto umieszczanie na rewersie strony tytu?owej ka?dej publikacji, tu? poni?ej informacji o prawach autorskich, danych o jako?ci zastosowanego papieru. Podobne informacje, pozwalaj?ce ?atwo zidentyfikowa? jako?? zastosowanego materia?u, powinny obj?? wszystkie etapy produkcyjne sk?adaj?ce si? na wydrukowanie ksi??ki. Zawsze bowiem ?atwiej jest zapobiega? zniszczeniom ni? usuwa? ich skutki.
Konkluzje
Niektóre uszkodzenia druków i ksi??ek powstaj? bez udzia?u cz?owieka. Ewidentne niebezpiecze?stwo dla ksi?gozbiorów wynika mi?dzy innymi z faktu, ?e wszelkie zmiany zachodz?ce samoczynnie s? bardzo powolne i ich skutków nie dostrze?e si? z dnia na dzie?. Natomiast w momencie, gdy s? ju? one wyra?nie widoczne, niekiedy jest ju? za pó?no na ratunek. Nie wiem, czy problem ten rozwi??e sformu?owany przed kilku laty Wieloletni Program Rz?dowy „Kwa?ny Papier. Ratowanie w skali masowej polskich zasobów bibliotecznych i archiwalnych” i Klinika Papieru, która istnieje w O?rodku Chemicznej Ochrony Zasobów Archiwalnych i Bibliotecznych na Uniwersytecie Jagiello?skim w Krakowie (por. „?D” 12/2005, A. B?kowska, „Na ratunek drukom. Masowe odkwaszanie zbiorów Biblioteki Narodowej w Warszawie” – przyp. red.). W samej Bibliotece Jagiello?skiej zabiegowi odkwaszania powinno zosta? poddanych pó? miliona woluminów. Rodzi si? w tym miejscu w?tpliwo??, ile bibliotek b?dzie sta? na te kosztowne zabiegi i w jakim tempie b?d? one przeprowadzane.
Ca?kiem niedawno czyta?am o problemach zwi?zanych ze spu?cizn? archiwaln? po Zbigniewie Herbercie. Zmar?y przed siedmioma laty poeta zostawi? liczne r?kopisy o unikatowej warto?ci, które zgodnie z jego wol? mia?y by? przekazane Bibliotece Beinecke Uniwersytetu w Yale. O?rodek ten specjalizuje si? w sprawowaniu pieczy nad r?kopisami s?awnych pisarzy. W Polsce, w okresie kilku lat, nikt nie zainteresowa? si? zbiorami pozostawionymi przez Herberta, a gdy jesieni? dwa lata temu spadkobiercy chcieli wype?ni? wol? zmar?ego, podniós? si? lament. W wyniku wielomiesi?cznych „przepychanek” na najwy?szym szczeblu, okaza?o si?, ?e w Polsce nie ma instytucji, która zapewni?aby Herbertowskim zbiorom w?a?ciwe warunki przechowywania, zgodne ze ?wiatowymi standardami i pozwalaj?ce prowadzi? badania nad zbiorami. Sprawa jest otwarta, ale nie da si? wykluczy?, ?e ten ?wiatowej klasy skarb opu?ci granice naszego kraju...*
Podsumowuj?c powy?sze rozwa?ania powiedzie? trzeba, ?e tak naprawd? to klient decyduje o tym, jak ma wygl?da? dana ksi??ka, na jakim b?dzie wydana papierze, jak? technik? wydrukowana, w jak? zostanie wyposa?ona opraw?. Natomiast pó?niejsze losy ksi??ki przeci?tnego klienta niekoniecznie interesuj?.
Kwestie kondycji ksi??ek rzutuj? na ca?e dziedzictwo narodowe: jak je zachowa?, jak zach?ci? do drukowania na dobrym papierze, tak by pozostawi? spu?cizn? przysz?ym pokoleniom. Niestety, przewa?a czynnik ekonomiczny, nale?a?oby zatem wypracowa? okre?lon? strategi? dzia?ania i konsekwentnie j? realizowa?. Ksi??ki, zw?aszcza te bardziej warto?ciowe, musz? by? drukowane na lepszym papierze. Ró?nica w cenie lepszego i ta?szego papieru powinna by? w tym przypadku rekompensowana.
*
W przygotowaniu niniejszego opracowania bardzo mi pomog?a dwójka niezwykle sympatycznych m?odych ludzi, moich by?ych Dyplomantów: Asia Izdebska i Krzy? Masztalerz, którym w tym miejscu pragn? serdecznie podzi?kowa?.
prof. Halina Podsiad?o
Instytut Poligrafii, Politechnika Warszawska
* Na pocz?tku grudnia br. minister kultury Waldemar D?browski zapowiedzia? powstanie o?rodka bada? na dzie?em poety. Placówka zadba o archiwa i bibliotek?, a jej siedzib? b?dzie mieszkanie autora „Pana Cogito” przy ul. Promenada w Warszawie. – przyp. red.
|
|
|
|
