|
|
"Świat Druku" - miesięcznik
Archiwum
Rok 2002
Kwiecień
Niebezpieczne substancje chemiczne stosowane w zakładach poligraficznych
|
|
W ostatnich pięciu latach wprowadzono wiele znaczących zmian w polskim ustawodawstwie w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy. Nowych przepisów, które w wielu przypadkach zmieniają dotychczasowy pogląd na sprawy bezpieczeństwa i higieny pracy, będą musiały przestrzegać również zakłady przemysłu poligraficznego. Warto, aby z aktualnymi wymogami BHP zapoznali się i pracodawcy, i pracownicy poligrafii. Zagadnieniom tym poświęcony zostanie rozpoczynany właśnie cykl artykułów pt. „Niebezpieczne i szkodliwe czynniki występujące na stanowiskach pracy w zakładach poligraficznych”.
|
Stosowane w różnych gałęziach gospodarki niebezpieczne substancje chemiczne stanowią często poważne zagrożenie dla zdrowia i życia pracowników. Przemysł poligraficzny we wszystkich swoich technologiach stosuje wiele różnorodnych substancji chemicznych, zarówno organicznych, jak nieorganicznych. Substancje chemiczne, stanowiące grupę czynników szkodliwych stosowane są praktycznie we wszystkich zakładach poligraficznych.
Technologie poligraficzne wymagają wykonywania szeregu operacji, w których niejednokrotnie zachodzą reakcje chemiczne; w wyniku tych reakcji powstają nowe związki chemiczne. Obecnie w zakładach poligraficznych najczęściej stosuje się gotowe produkty (farby, lakiery, kleje, zmywacze itp.) oraz środki pomocnicze, które pochodzą od wielu różnych producentów.
Podstawowym dokumentem obowiązującym w Polsce, zawierającym przepisy dotyczące bezpieczeństwa i higieny pracy jest Kodeks Pracy. Uzupełnieniem tego dokumentu są ustawy i rozporządzenia wykonawcze dotyczące szczegółowych zagadnień.
Od 14 lutego 2002 roku obowiązuje uchwalona w dniu 11 stycznia 2001 roku nowa ustawa „O substancjach i preparatach chemicznych” (Dz. U. Nr 11 poz. 84). Ustawa określa warunki, zakazy lub ograniczenia produkcji, wprowadzania do obrotu lub stosowania substancji i preparatów chemicznych, w celu ochrony przed szkodliwym wpływem tych substancji na zdrowie człowieka lub środowisko. W najbliższym czasie zostaną wydane nowe rozporządzenia wykonawcze odnośnie kryteriów i sposobów klasyfikacji substancji i preparatów chemicznych, wykazu substancji niebezpiecznych, nowych wzorów kart charakterystyk niebezpiecznych substancji i preparatów chemicznych, uwzględniające wymagania obowiązujące w krajach Unii Europejskiej. Do czasu ich opublikowania obowiązują przepisy dotychczasowe.
Aktualnie obowiązującym przepisem wykonawczym jest Rozporządzenie Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 21 sierpnia 1997 roku „W sprawie substancji chemicznych stwarzających zagrożenie dla zdrowia lub życia” (Dz. U. Nr 105 z dnia 10 września 1997 r. poz. 671) wraz ze zmianami (Dz. U. Nr 26 z 30 marca 1999 r. poz. 241).
W myśl wymienionego wyżej rozporządzenia dystrybutor i inny dostawca są obowiązani do klasyfikowania substancji chemicznych pod względem zagrożeń dla zdrowia lub życia oraz do właściwego oznakowania substancji chemicznych zgodnie z dokonaną klasyfikacją.
W załącznikach do rozporządzenia Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 21 sierpnia 1997 roku podano szczegółowe kryteria i sposób klasyfikacji substancji chemicznych pod względem zagrożeń dla zdrowia lub życia oraz sposób znakowania niebezpiecznych substancji chemicznych.
W załączniku Nr 2 do rozporządzenia podano aktualnie obowiązujący w Polsce wykaz niebezpiecznych substancji chemicznych. Zawiera on około 2400 związków chemicznych sklasyfikowanych jako niebezpieczne dla zdrowia lub życia.
Zgodnie z artykułem 221 Kodeksu Pracy niedopuszczalne jest stosowanie substancji chemicznych nie oznakowanych w sposób widoczny i umożliwiający ich identyfikację. Stosowanie substancji chemicznych sklasyfikowanych jako niebezpieczne (według wyżej wymienionego wykazu) jest dopuszczalne pod warunkiem zastosowania środków zapewniających pracownikom ochronę ich zdrowia i życia. Niedopuszczalne jest natomiast stosowanie niebezpiecznych substancji chemicznych nie posiadających kart charakterystyki tych substancji.
Producenci i dostawcy substancji chemicznych są zobowiązani do opracowania kart charakterystyk niebezpiecznych substancji chemicznych oraz do nieodpłatnego udostępniania ich odbiorcom swoich produktów.
Ustawa o substancjach i preparatach chemicznych z dnia 11.01.2001 roku określa kategorie niebezpiecznych substancji i preparatów chemicznych uwzględniając ich toksyczność, właściwości fizykochemiczne oraz działanie na środowisko.
Jako niebezpieczne klasyfikuje się substancje i preparaty chemiczne:
• o właściwościach wybuchowych
• o właściwościach utleniających
• skrajnie łatwopalne
• wysoce łatwopalne
• łatwopalne
• bardzo toksyczne
• toksyczne
• szkodliwe
• żrące
• drażniące
• uczulające
• rakotwórcze
• mutagenne
• działające szkodliwie na rozrodczość
• niebezpieczne dla środowiska.
W przemyśle poligraficznym stosuje się dużą ilość substancji i preparatów szkodliwych, przy czym wiele z nich występuje w niewielkich lub znikomych ilościach.
Jeśli chodzi o substancje o właściwościach wybuchowych, to takimi są rozpuszczalniki organiczne, a przede wszystkim stosowane w dużych ilościach pochodne ropy naftowej wchodzące w mniejszych lub większych ilościach w skład farb graficznych, rozcieńczalników i zmywaczy do farb.
Rozpuszczalniki organiczne należą również do grupy substancji łatwopalnych, a niektóre z nich do wysoce łatwopalnych.
Ponadto rozpuszczalniki organiczne jako substancje lotne stanowią zagrożenie dla dróg oddechowych. Wprawdzie niektóre maszyny drukujące są wyposażone w systemy wentylacyjne, obecnie coraz częściej połączone z urządzeniami do odzyskiwania rozpuszczalników lub do ich spalania, tym niemniej pracownicy wydziałów maszyn drukujących nie mogą uniknąć kontaktu z tymi substancjami, czy to w czasie załadunku farb do kałamarzy lub cyrkulatorów, czy też w czasie mycia zespołów farbowych (w szczególności mycia ręcznego).
Farby offsetowe i typograficzne zawierają około 10% rozpuszczalników, natomiast farby wklęsło-drukowe i fleksograficzne zawierają 50-70% rozpuszczalników, które odparowują do atmosfery. W skład konwencjonalnych farb typograficznych i offsetowych wchodzą rozpuszczalniki będące produktami destylacji ropy naftowej. Takie same substancje zawiera większość zmywaczy do tych farb. Do zmywania walców farbowych w dalszym ciągu w wielu zakładach poligraficznych (szczególnie w mniejszych) stosowane są benzyna ekstrakcyjna i nafta.
Benzyna jest mieszaniną ciekłych, lekkich węglowodorów o 5-10 atomach węgla w cząsteczce. Są to głównie węglowodory alifatyczne nasycone, naftenowe (cykloalkany) typu cykloheksanu, nienasycone typu etylenu, aromatyczne typu benzenu. Skład i właściwości danej benzyny i nafty zależą od surowca i sposobu produkcji.
Podstawę narażenia na benzynę ekstrakcyjną stanowi wartość NDS i NDSCh. Zgodnie z przyjętymi definicjami NDS, NDSCh i NDSP, stężenia substancji chemicznych w powietrzu na stanowiskach pracy o wartościach na poziomie ustalonych normatywów higienicznych nie powodują ujemnych skutków zdrowotnych.
Dla benzyny ekstrakcyjnej ustalono następujące wartości najwyższych dopuszczalnych stężeń:
• NDS – 500 mg/m3
• NDSCh – 1500 mg/m3, z zaznaczeniem, że obowiązuje równo-ległe oznaczanie stężenia benzenu w powietrzu.
Domieszka benzenu w benzynie stanowi poważne niebezpieczeństwo, gdyż benzen jest związkiem rakotwórczym. Występowanie benzenu w powietrzu w środowisku pracy w stężeniach przekraczających normatywy higieniczne (NDS – 10 mg/m3, NDSCh – 40 mg/m3) pociąga za sobą konieczność zapewnienia stałej kontroli (monitorowania) stężeń oraz specjalnego nadzoru nad zdrowiem zatrudnionych pracowników. Dlatego bezpieczniejsze jest zwracanie uwagi na jakość kupowanej benzyny ekstrakcyjnej (każdy producent obowiązany jest udostępnić Kartę Charakterystyki sprzedawanego produktu) lub kupowanie gotowych zmywaczy, które nie zawierają rakotwórczego benzenu.
Benzyna w zależności od rodzaju jest produktem łatwopalnym lub wysoce łatwopalnym i tworzy mieszaniny wybuchowe z powietrzem. Skład nafty – podobnie jak benzyny – zależy od właściwości ropy naftowej, z której została uzyskana. Stosunkowo najlepiej oczyszczona (przez rafinację) jest nafta oświetleniowa. Dla nafty wartości najwyższych dopuszczalnych stężeń w środowisku pracy wynoszą:
• NDS – 100 mg/m3
• NDSCh – 300 mg/m3.
Utrzymanie w powietrzu na stanowisku pracy stężeń nafty poniżej wymienionych wartości chroni pracowników przed niekorzystnymi zmianami w stanie ich zdrowia. Dlatego należy zwracać uwagę, aby pojemniki z benzyną i naftą były zawsze szczelnie zamknięte. Również pojemniki na zużyte czyściwo powinny być zamykane i często opróżniane.
Rozpuszczalniki, a raczej ich pary, są poważnym zagrożeniem dla układu oddechowego człowieka oraz, chociaż w mniejszym stopniu, dla przewodu pokarmowego, gdyż na wchłanianie ich par w pewnym stopniu narażony jest również przewód pokarmowy. Dlatego też maszyny drukujące, a w szczególności ich kałamarze farbowe oraz urządzenia suszące, powinny być wyposażone w obudowy zaopatrzone w urządzenia wentylacji mechanicznej usuwające opary rozpuszczalników z hal maszyn drukujących. Ponadto w pomieszczeniach pracy powinna być zapewniona taka liczba wymian powietrza, aby zapewnić czystość powietrza co najmniej w granicach wartości najwyższych dopuszczalnych stężeń par występujących tam rozpuszczalników, określonych odpowiednimi przepisami.
Rozpuszczalniki niebezpieczne pod względem palności i wybuchowości zawierają również farby wklęsłodrukowe, fleksograficzne, sitodrukowe oraz tampondrukowe. Do rozpuszczalników tych należą alkohole, estry, ketony i węglo-wodory aromatyczne.
W zależności od zawartych rozpuszczalników stosowane się trzy rodzaje farb wklęsłodrukowych:
• farby tzw. tradycyjne (konwencjonalne), zawierające w swoim składzie ciekłe węglowodory aromatyczne, takie jak: toluen, ksylen
• farby zawierające w swoim składzie alkohole i estry, a głównie alkohol etylowy i octan etylu
• farby wodne, zawierające w swoim składzie 10-20% rozpuszczalników alkoholowych, takich jak: alkohol etylowy lub alkohol propylowy.
Farby fleksograficzne zawierają rozpuszczalniki analogiczne jak rozpuszczalniki farb wklęsłodrukowych rozpuszczalnikowych i wodnych.
Farby stosowane w technice sito-drukowej i tampondrukowej zawierają około 5-20% rozpuszczalników organicznych (głównie są to estry, ketony, alkohole, glikole i ich pochodne oraz węglowodory aromatyczne i alifatyczne). Rodzaje stosowanych farb i rozpuszczalników zależą od podłoża, na jakim wykonywany jest nadruk. Występuje bardzo duża różnorodność możliwych do stosowania farb sitodrukowych i tampondrukowych.
Nowym rodzajem farb graficznych, ostatnio coraz częściej stosowanym w różnych technologiach drukowania, są farby UV utrwalane promieniowaniem nadfioletowym, które nie zawierają rozpuszczalników organicznych lub zawierają ich niewielkie ilości (ok. 1-2%). Farby UV składają się z mieszaniny ciekłych monomerów i żywic fotopolimeryzujących (poliamidowych, poliestrowych, poliakrylowych i poliuretanowych) z odpowiednimi sensybilizatorami, pigmentami i innymi środkami dodatkowymi. Utrwalanie farb UV wymaga zastosowania kanałów suszących wyposażonych w lampy emitujące promieniowanie UV. Utwardzenie warstwy farby na podłożu następuje w ciągu 0,02-1 sekundy, w zależności od rodzaju farby, grubości jej naniesienia, mocy lampy UV, zakresu emitowanego promieniowania, odległości lampy od powierzchni naświetlanej oraz od szybkości przesuwu w kanale suszącym.
Podczas procesu utrwalania farb UV nie powstają żadne uboczne produkty ani nie wydzielają się toksyczne substancje, a przez to, że nie zawierają one rozpuszczalników organicznych, są również bezpieczne dla środowiska. Mogą jednak zawierać agresywne rozcieńczalniki (lub żywice) działające uczulająco i drażniąco na skórę, i dlatego podczas pracy z farbami UV należy stosować rękawice i ubrania ochronne. W przypadku zanieczyszczenia skóry należy ją zmyć za pomocą wody i mydła. Nie należy zmywać rozpuszczalnikami organicznymi ani detergentami.
Stosowanie kanałów suszących wyposażonych w lampy UV wymaga zabezpieczenia pracowników przed szkodliwym działaniem promieniowania UV oraz wydzielającego się podczas pracy tych lamp ozonu. Kanały suszące powinny być odpowiednio zabudowane oraz posiadać sprawną wentylację.
Jeśli chodzi o substancje bardzo toksyczne, to stosowane obecnie nowoczesne technologie poligraficzne pozwalają unikać stosowania takich substancji. Technologie, w których występują związki takie, jak np. cyjanki lub związki rtęci, zastąpiono innymi, bezpieczniejszymi.
W technologiach poligraficznych stosuje się jednak dużo substancji szkodliwych, drażniących, a także substancji żrących, takich jak np. wodorotlenki sodu lub potasu w wywoływaczach płyt presensybilizowanych.
Drażniąco na oczy działają np. kwasy, zasady oraz rozpuszczalniki organiczne. Substancje te mogą wywoływać bardzo zróżnicowane objawy – od nieprzyjemnego szczypania i łzawienia aż do trwałego uszkodzenia oczu.
W przypadku kontaktu substancji drażniących ze skórą może nastąpić jej podrażnienie ostre lub przewlekłe. Dlatego też konieczne jest ostrożne obchodzenie się z preparatami takimi, jak alkaliczne wywoływacze do płyt presensybilizowanych w postaci koncentratów, przed ich rozcieńczeniem do postaci roboczej (po rozcieńczeniu roztwory te są znacznie mniej niebezpieczne).
Niektóre substancje chemiczne wykazują działanie uczulające. Schorzenia uczuleniowe w ostatnich latach dominują wśród zawodowych chorób skóry. W przypadku długotrwałego kontaktu z alergenem schorzenie jest oporne na leczenie.
Najczęściej alergie wywołują: aminy aromatyczne, terpentyna, formalina, barwniki anilinowe, żywice epoksydowe, trietylenotetra-amina, wyroby gumowe, chrom sześciowartościowy, nikiel, kobalt, tetracyklina, olejki eteryczne. Działanie uczulające (szczególnie u osób wrażliwych) mogą wykazywać również coraz częściej stosowane farby i lakiery UV zawierające w swoim składzie akrylany.
Niektóre z substancji niebezpiecznych stosowane są lub powstają w procesach produkcyjnych w przemyśle poligraficznym – np. chrom sześciowartościowy, nikiel.
Ze względu na sposób działania substancji chemicznych na organizm, można je podzielić na trzy grupy:
• substancje wykazujące działanie miejscowe, czyli drażniące i uczulające na skórę, błony śluzowe oczu i górnych dróg oddechowych
• substancje wykazujące działanie układowe, prowadzące do zmian morfologicznych i czynnościowych w narządach takich, jak: wątroba, nerki oraz w układzie naczyniowo-sercowym
• substancje wykazujące działanie odległe – mutagenne (trwałe zmiany w materiale genetycznym), embriotoksyczne (szkodliwe działanie na rozwój płodu), rakotwórcze (powodujące choroby nowotworowe) i teratogenne (powodujące powstanie deformacji lub odstępstw od normalnej budowy płodu).
Terminem „miejscowe działanie substancji chemicznych” określa się zwykle działanie tych substancji w warunkach bezpośredniego kontaktu ze skórą, gałką oczną i błonami śluzowymi dróg oddechowych.
W przebiegu uczulenia układu oddechowego w wyniku narażenia na substancje uczulające rozwija się astma oskrzelowa.
Niektóre substancje chemiczne wykazują, szczególnie przy długotrwałym kontakcie, działanie rakotwórcze (kancerogenne). Zgodnie z konwencją Nr 139 Międzynarodowej Organizacji Pracy, w każdym kraju ratyfikującym tę konwencję okresowo ustala się obowiązującą prawnie listę czynników rakotwórczych, w odniesieniu do których istnieje przymus podjęcia określonych środków zapobiegawczych – od zakazu produkcji i stosowania – do reglamentacji i kontroli ekspozycji oraz kontroli następstw zdrowotnych.
W rozporządzeniu Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 11 września 1996 r. określono warunki sprawowania nadzoru nad stanem zdrowia pracowników zawodowo narażonych na działanie czynników rakotwórczych, oraz sposób rejestracji czynników rakotwórczych.
Wszystkie substancje chemiczne mogą powodować w organizmie szkodliwe efekty zależne od wchłoniętej dawki.
Jednym z poważniejszych zagrożeń występujących w środowiskach pracy są pyły. W technologiach poligraficznych występują one sporadycznie i w niewielkich ilościach. W zasadzie przy zastosowaniu właściwych i dobrych jakościowo materiałów oraz przestrzeganiu zasad technologicznych nie mogą one zagrażać pracownikom.
Pyły mogą powstawać w procesie drukowania na szybkobieżnych maszynach rotacyjnych, co może być spowodowane nieodpowiednimi parametrami stosowanych farb i zadrukowywanego papieru lub jednego z tych czynników. Po za-obserwowaniu takiej nieprawidłowości drukowanie nie może być kontynuowane.
W technologii proszkowego złocenia druków lub napylania druków offsetowych, w powietrzu może pojawić się pewna ilość proszku złocącego lub proszku do napylania druków. Procesy te jednak są zhermetyzowane i praktycznie w poligrafii nie występuje niebezpieczeństwo narażenia pracowników na pyły przemysłowe wymienione w wykazie wartości najwyższych dopuszczalnych stężeń czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (Załącznik Nr 1 do rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dn. 17 czerwca 1998 r. oraz zmiany Dz. U. Nr 4 z dnia 23 stycznia 2001 r.).
mgr inż. Ineza Kwiatkowska
mgr Barbara Stankiewicz
Centralny Ośrodek Badawczo-Rozwojowy Przemysłu Poligraficznego
|
|
|
|
